نوشته: داوود افتخار

در خوانش نخست شاید تصور شود که قصه  “چنگال” صرفا روایتی از تقلید خشونت موروثی پدر و زن کشی در اجتماع مردسالار ایران اواخر عهد قاجار است. و اگرچه درونمایه  داستان از منظر تاریخی-اجتماعی در خور تأمل است، این تحلیل برآنست تا الگویی روانکاوانه جهت تشریح انگیزش و نیز دشواری روابط آدم ها در پیچیدگی لایه های پوشیده  داستان به دست دهد چرا که قصه  هدایت از حیث پرداخت روانکاوانه  شخصیت ها و توصیف بغرنجی روابط درون-خانوادگی شان واجد ابهامات و اشاراتی است که به نظر می رسد محتاج رمزگشایی و توضیح اند. ازین بابت می باید روشی بازنگرانه در پیش گرفت و تحلیل داستان را از نقطه  اوج پایانی اش آغاز نمود و پرسید که از جنبه  روانشناختی، احمد در ارتکاب به قتل خواهرخود چه انگیزشی دارد؟

در این تحلیل با استناد به شواهد متن داستان نشان داده خواهد شد که بروز خشونت بیش از حد در احمد که به قتل خواهرش می انجامد ناشی از به اوج رسیدن تنش در تعارضی درونی ست که در اصطلاح روانشناسی از آن به بحران کاتاسیمیک  (catathymic crisis) تعبیر می شود و اینکه تنش در این بحران خاستگاه ادیپی دارد و نهایتا این فرضیه تأیید می شود که احمد از عقده ارستیس (Orestes complex)  که اشتقاقی از عقده ادیپ (Oedipus complex) است رنج می برد و خواهرکشی در این داستان بنوعی معادل و بدل از مادرکشی ست.

در اینجا اشاره ا ی مختصر به مفاهیم عقده ارستیس و بحران کاتاسیمیک لازم به نظر می رسد. در اساطیر یونان، ارستیس فرزند آگاممنون و برادر الکترا بود. آگاممنون، فرمانده لشکر یونان در جنگ تروا، هنگامی که از نبرد بازگشت به دست همسرش کلیتمنسترا و معشوق او آژیستوس به قتل رسید. متعاقبا ارستیس با کشتن مادرش و آژیستوس انتقام گرفت. تعبیر عقده ارستیس نخستین بار در دهه چهل میلادی توسط روانکاو آلمانی تبار آمریکایی فردریک ورثم(Frederic Wertham)  به کار برده شد. ورثم در نقد نظریه فروید راجع به عقده ادیپ و تحلیل او از هملت  شکسپیر بر این نکته تأکید می کند که افسانه ارستیس در قیاس با ادیپ وجوه اشتراک بسیار بیشتری با هملت دارد و گزاره صحیح تر آن است که هدف ستیزه جویی هملت در حقیقت مادر اوست. وی در کتاب خود Dark Legend  به مطالعه موردی از مادرکشی می پردازد که در آن نوجوانی هفده ساله بنام جینو مادر خود را با ضربات چاقو به قتل رسانده است. ورثم معتقد است که فرزند پسر در چنین مواردی بیش از اندازه به مادر وابسته است و این گرایش افراطی است که به نفرت بدل       می شود. در واقع نفرت از مادر فرانهاده بر میل جنسی به اوست. فرزند پسر که فاقد تجربه جنسی ست در رابطه ای وابسته و خصمانه با مادری سلطه جو گرفتار است. تنش رو به فزونی در چنین فرزند آسیب پذیری به بحرانی روانی می انجامد که می تواند منجر به ارتکاب به عملی جنایت بار شود. ورثم بر این باور است که جینو پدر را رقیب خود نمی داند بلکه با او به عنوان سرپرست خانواده همزاد پنداری می کند و احساسات شوهری حسود را بروز         می دهد. در واقع جینو با کشتن مادر عقده ی مادر(mother complex)  را در خود از بین می برد. در اینجا مادرکشی به مثابه مکانیزم دفاعی در برابر تمایل به زنای با محارم (incestuous desire) عمل می کند. به بیان دیگر مادرکشی بدل از مقاربت با مادر است. ورثم این ارتکاب به عمل خشونت بار جهت آزادسازی نروز (neurosis)  را بحران کاتاسیمیک می نامد.

در بحران کاتاسیمیک، یک تعارض احساسی (emotional conflict) عمیق و حل نشده به میزان فوق العاده ای تنش روانی تولید می کند که نهایتا از طریق اعمال خشونت تخلیه می گردد. در این بحران شخص موقعیت بیرونی را تماما مسؤول می داند و به این نتیجه می رسد که تنها راه فرار از این موقعیت این است که علیه دیگران (و یا خودش) دست به اقدامی خشونت بار بزند. این ایده به شکل طرحی معین در ذهن خودآگاه می شود و در زمانی که کشمکش درونی حاد شود، ایده خشونت از صورت طرح ذهنی به مرحله ی عمل می رسد، تنش احساسی به کلی از میان می رود و شخص تعادل درونی خود را بازمی یابد.

می توان دید که در داستان “چنگال” نیز احمد ایده کشتن خواهرش را مدتی پیش از ارتکاب به جنایت به صورت طرحی معین در ذهن می پرورد. وقتی ربابه قضیه حمله پدرشان به نامادری را بازگو می کند “چشمهای احمد با روشنائی سبز رنگی میدرخشد”. و در ادامه می خوانیم: “سید احمد همینطور که به او «ربابه» نگاه می کرد، دست های خشک خودش را مثل برگ چنار بلند کرد، انگشتهایش باز شد و مانند اینکه بخواهد شخص خیالی را خفه بکند         دست هایش را بهم قفل کرد”. در خاتمه داستان او این ایده را در حالتی از خشونت مهار ناپذیر عینا عملی می کند.

در اینجا پرسش این است که ماهیت تعارض درونی در بحران کاتاسیمیکی که احمد به آن دچار است چیست که تنها با کشتن خواهرش رفع می شود؟ پاسخ به این پرسش نیازمند مرور نظریات فروید در باب رشد روان جنسی (psychosexual development)  کودک است. وی در توصیف خود از عقده  ادیپ بر این باور است که مادر هدف نخستین تمایل جنسی در فرزند پسر است و از این بابت فرزند پسر پدر را رقیب خود می انگارد. اما تهدید اختگی (castration threat) از جانب پدر و تابوی زنای با محارم باعث می شود تا نهایتا، در همزاد پنداری با پدر، جهت گرایش جنسی در فرزند پسر به سمت زنان دیگر متمایل شود -به طریق مشابه، در آنچه فروید عقده الکترا (Electra complex) می نامد، پدر هدف نخستین تمایل جنسی در فرزند دختر است، اما در ضمن فرایند رشد روان جنسی این تمایل به سمت مردان دیگر سوق می یابد. فروید معتقد است که هر گونه اختلال در رشد روان جنسی به بروز نروز منجر خواهد شد.

به نظر می رسد که در شرایط خاص حاکم بر داستان “چنگال” گرایش جنسی ناخودآگاه احمد، در غیاب مادر و در فضای بسته حلقه روابط اجتماعی او، در انحرافی با خاستگاه ادیپی به سمت خواهر (بدل از مادر) سوق یافته است. و از این رو، تعارض درونی احمد در اینجا به صورت کشمکش حاد میان گرایش ناخودآگاه به زنای با محارم و ترس از عملی شدن تهدید اختگی  از جانب پدر تعریف می شود.

اندکی بعد از ازدواج مجدد پدرشان، ربابه و احمد جدا از پدر و نامادری شان در “اتاق تاریک و کوچک” روی آب انبار در کنار هم قرار می گیرند و به دلیل آزار و اذیت نامادری و بدرفتاری پدر “بیش از پیش به یکدیگر دلبستگی پیدا میکنند”. این نزدیکی غیرمعمول با عباراتی که در چند جای قصه تکرار شده اند برجسته می شود: در متن داستان می خوانیم “شب که می شد با هم کنج اطاق تاریکشان شام می خوردند و لحاف رویشان میکشیدند” و یا “شب ها که توی رختخواب می رفتند” و یا (در شب حادثه) “کنار حوض در رختخواب شان خوابیدند“. به خصوص عبارت آخر مبهم و دوپهلوست است به طوری که گویی احمد و ربابه در یک بستر می خوابند و این وضعیت را لااقل به صورت استعاری می توان اشاره کم رنگی به مفهوم زبانی “همبستر” بودن انگاشت که زمینه ذهنی را برای اشارات آشکارتر بعدی به تمایلات جنسی ناخودآگاه احمد مهیا می سازد. به علاوه، توصیفات راوی از خصوصیات ظاهری این خواهر و برادر نیز بنحوی بر وجود گرایشات ادیپی در احمد و این که در ناخودآگاه او ربابه جایگزین مادر شده است صحه می گذارد. در داستان می خوانیم که ربابه “بیشتر به مادرش رفته بود” و “سید احمد شبیه و نمونه ی پدرش بود”.

احمد بی شک از عقده حقارت رنج می برد. “صورتی عصبانی” دارد و حتی شغل او که پینه دوزی ست با وجود پادردش و اینکه علی رغم جوانی محتاج عصاست طعنه آمیز بنظرمیرسد. او در موقعیتی گرفتارست که در اصطلاح روانشناسی lockage  نامیده می شود. در خانه پدری “زندگی برایش تحمل ناپذیرست” و تنها امید را در فرار به النگه می بیند. اما فرار به دلیل پادرد رو به وخامت او مکررا به تعویق می افتد و درماندگی و تنش را در شخصیت احمد تشدید می کند. به دلیل فقدان مادر، بدرفتاری پدر، تحقیر و انزوای اجتماعی، و نیز بیماری ناتوان کننده اش احمد از نظر عاطفی به طرز بیمارگونه ای به خواهر خود وابسته شده است و در عین حال این وابستگی روانی نابهنجار با بدبینی پارانویایی در آمیخته و به منشاء دشمنی، حسادت و نهایتا خشونت بدل شده است.

در بحران کاتاسیمیکی که احمد بدان دچار است، تهدید به اختگی از جانب پدر یک سوی تعارض درونی را شکل می دهد. سید جعفر نمونه بارزی از یک پدرسالار مستبد و خشن است. او در “مسجد شاه” “مسائل فقهی و تکلیفی” را برای مردم تشریح می کند. مسجد پایگاه مذهب و محلی است که بایدها و نبایدهای شرعی در آن ترویج می شوند. حتی نام “مسجد شاه” می تواند حاوی اشاره ای باشد به شاه که قدرتمندترین مردسالار و مظهر قانون، مجازات، و اعمال قواعد اجتماعی است. در حقیقت، سید جعفر در مقام پدر عاملی است که از طریق او مجموعه تابوها و قواعد اجتماع مردسالار یا همان “قانون پدر” به فرزندان منتقل می شود. سید جعفر در مسجد از “غسل، طهارت، مبطلات روزه، حیض و نفاس” حرف می زند. در این مورد در جایی ربابه به احمد      می گوید: “«پدر» پرت می گفت”، “یک چیزهایی میگفت که من خجالت می کشیدم…” همه این احکام فقهی  به نحوی با مسائل جنسی  و تابوهای شرعی در مورد زنا (و از آنجمله زنای با محارم) مربوطند. سید جعفر “یک عقرب سیاه را دست آموز و زهر او را خنثی کرده” و با آن نمایش می دهد. در انگاشتی روانکاوانه، عقرب نماد آلت (phallic symbol)  می باشد. در داستان “چنگال” چند نماد دیگر از این نوع را می توان یافت: از جمله عصایی که احمد به دست می گیرد و یا نماد مار در تشبیه اوروتیک صحنه قتل: “انگشتهای سرد احمد مثل ماری که در مجاورت گرما جان بگیرد بلرزه افتادند.” در این صورت عقربی که زهرش بوسیله پدر خنثی شده می تواند تمثیلی از تهدید به اختگی باشد. حتی می توان گفت که لنگ بودن احمد خود ارجاعی مستقیم به افسانه ادیپ دارد که در آن بستن پاهای ادیپ نوزاد (که در مورد او پیشگویی شده بود پدر خود را خواهد کشت و با مادرش ازدواج خواهد کرد) به مثابه تمثیلی از تهدید به اختگی قلمداد می شود – وجه تسمیه ادیپ در ریشه یونانی اش نیز همین است. این عین عبارت داستان است که: “چیز دیگری که احمد را تهدید میکرد، پادرد بود.”

بحران درونی احمد زمانی اوج می گیرد که مشدی غلام مادرش را به خواستگاری ربابه می فرستد. این پیشامد “تأثیر بدی در اخلاق احمد می کند”. و اینجاست که نوعی حسادت شوهرانه را بروز می دهد. در حقیقت او مشدی غلام را بی آنکه بداند یک رقیب می پندارد و در ذهن خود ربابه را بی قید        می انگارد. در مکالمات احمد و ربابه توالی دستوری و موازی شدن معنایی برخی عبارات حاکی از این احساس حسادت پارانویایی توأم با حقارت از جانب احمد است که نه تنها شامل مشدی غلام که هر مرد دیگری می شود:

-“ربابه… برای اینکه به احمد نشان بدهد که مشدی غلام را دوست ندارد، نسبت باو بیشتر محبت میکرد، بطوریکه احمد خسته میشد.”

 

-احمد: “پام عیبی نداره- اما به تو چه، تو که شوهر میکنی!”

ربابه: “به جدم که نه، هرگز زن مشدی غلام نمیشم، با تو میام.”

 

-احمد: “نه، تو خودت او ]مشدی غلام[ را میخواهی.”

ربابه: “بجدم که نه، من بجز تو کسی را دوست ندارم.”

 

– ربابه: “من او ]مشدی غلام[ را نمیخواهم. با تو میایم…”

 

– احمد: “اما تو میخواهی شوهر بکنی. توی النگه مردهای پرزور، جوان و سرخ و سفید دارد. تو میخواهی…“.

در این مورد که احمد رفتار ربابه را از نگاه پارانویایی خود تفسیر می کند، شواهدی را می توان در متن داستان سراغ گرفت. در اولین سطر قصه            می خوانیم که احمد “نگاه مظنونی به دور حیاط انداخت”. در شبی که پدر و نامادری به زیارت رفته اند ربابه “کمی به خودآرایی پرداخته” اما “بزک ربابه در نظر احمد بطرز دیگری جلوه می کند” و یا وقتی ربابه بیت “می خوام برم النگه / یه پای خرم می لنگه” را می خواند و می خندد “احمد پیش خودش گمان می کند که ربابه باو طعنه می زند”. و یا در جایی که ربابه ترانه “منم، منم، بلبل سرگشته” را می خواند این ترانه “جور دیگر بنظر احمد می آید و او را عصبانی می کند”. تصور احمد این است که ربابه قصد اغواگری دارد و در عین حال او را تحقیر می کند. از اینرو در انتهای داستان وقتی ربابه “دست احمد را می گیرد و روی گردن خود می گذارد” تنش درونی احمد که زاییده گرایش جنسی ادیپی و ترس از اعمال تابوی اختگی است به نقطه بحرانی خود      می رسد و خشونت به مثابه مکانیزم دفاعی جهت آزادسازی نروز بروز می نماید.