مهناز رضایی (لاچین)، نویسنده و منتقد ادبی، چیستی و کارکرد ادبیات را این‌گونه تعریف می‌کند: 

به‌­راستی ادبیات چیست و از چه رو باید چراغ ادبیات را روشن نگاه داشت؟ جذبه­­‌ی سحرگونِ آثار ادبی از کجا می­‌آید؟ نمی­‌خواهم «ادبیات» را در فرمول و کلیشه بگنجانم. با نگاهی بازتر به این مقوله نگاه کنیم:

ادبیات، سرگُلِ فرهنگ یک ملت است؛ چون خونی گرم جامعه­‌ی انسانی را زنده نگاه می­‌دارد. ادبیات حاصل بینش و آگاهیِ ژرفِ مردمان است، بینشی برآمده به بهای روزگاران. علل و عوامل بسیاری پشتوانه­‌ی این بینش ممتازند از جمله رخ‌­داد­های تاریخی­ که مردم زیست‌­ورز در جغرافیایی خاص از سر گذرانده‌­اند. ادبیات چکیده و افشره‌­ی رنج و شکیبِ مردمان در دشواری­‌هاست. این‌­که این مردم خاص با چه نوع حس‌­ورزی، فلسفه­ و ظرافتی جهان و رخ‌دادهایش را می­‌نگرند و تعبیر می­‌کنند … ادبیات بیش از هر چیز «کیستیِ زبانی» مردمان است. ژرف‌ناهای زبان یک «جامعه­‌ی زبانی» است که ادبیات می­‌آفریند.

اگر شما از جامعه­‌ای ادبیات را بگیرید، چیزی جز پس‌­رفت و، در پایان، توحش و بَدَویت باقی نخواهد ماند. پس ادبیات جلوه­‌گاه خِردورزی و فرازاندیشیِ انسان، فرصت رویاروییِ ما با خودمان و مقدم­ بر هر چیز مجال اندیشیدن و بازنگری است، در منش و راه­‌ورسمی که در پیش گرفته­‌ایم. ادبیات در شتاب برق‌آسای زمان فرصت درنگی می­‌دهد تا در خود و مناسبات­‌مان با یک‌دیگر و جهان تأمل کنیم. در حقیقت، تجارب ادبی شیرین­‌ترین بخش حیات بشر هستند چراکه والایی انسانی را فرایاد می­‌آورند. زیست انسانی بی‌چراغِ اندیشه و عاطفه‌­ی متبلور در آثار ادبی به بن­‌بست خواهد رسید. شاید بپرسید برای بازگشت به خویشتنِ خویش مقالاتِ روان‌شناسیِ رفتار راه‌گشایند، پس چه لزوم و تأکیدی بر ادبیات؟! ادبیات گفت‌­وگویی تأثیرگذار و تأمل‌برانگیز را ممکن می­‌کند که هم‌تا و مانندی ندارد.

دانش رفتارشناسی به شما اطلاعات می­‌دهد اما قدرت برانگیختن ندارد. تجربه­‌ی ادبی روح و روان شما را عمیقأ زیر تأثیر قرار می­‌دهد. هم­‌ذات­‌پنداری با شخصیت­‌های یک داستان محکم شما را در تجربه­­‌ی زیستی دیگران‌ه­­ای شرکت می­‌دهد و در پیِ آن آدم دیگری در درون­‌تان سر برمی‌­آورد: انسانی پاسخ­‌جو و مطالبه­‌گر که شما ناگزیرید به او پاسخ دهید. در حقیقت، اندیشه‌ی شما درگیر شده­ است و به سادگی نمی­‌توانید روح آمیخته‌به ادبیتِ یک متنِ استوار را از تأثیر بزدایید.

 

گفت‌وگوی کامل را در دوماهنامه شماره ۳۵ بخوانید.